|
Dalgunos hestoriaores cunten q'al cuendi
on Xulián, anque fartucu de pan, d'acombayos y d'honores, pos
de probes y siñores yera elli 'n Ceuta ' l mandón, beliñolu
l'ambición como ubleru de gafura y, p'algamar la bayura, finxo
al so puelu treición.
Utros dan la bruxería de q'al rey,
peralloriau d'amor, tientolu 'l pecau d'atorpiellar a la fía
q'el cuendi 'n Toléu tenía deprendiend' un bon oficiu pa colar
nel rial serviciu, y entos, ñonticiosu 'l pa de la rexia
marraná, xuró viengá l'estorpiciu.
Llindiaba 'ntos la reciella hispana
'l rey visigodu on Rodrigu, home 'l del todu lliberal, d'alma
cenciella, noble, en sin escuendidiella; pocu dáu a l'allegría
y al galantiu, non golía q'urdiaben mazcái les sopes los fis
de Witiza y Oppes l'arzobiespu de Sevía.
Pos bien; fos pe la gazuza de manduquera
y favor, o por vienganza d'honor, lo de xuro ye que Muza
amestó co máis xentuza l'exércitu monsulmán, y al mandu del
capitán Tarek, de pergafa entraña umbiolu a ablucar la 'spaña,
encierrizáu per Xulián.
Hay dalgún, per un casual, q'entá non
sépia quien jué Muza? Entoncies cuntaré que fo virrey, xeneral
o walí (pos to ye igual) d'Afirca; q'anque terror de moros fo
'l so valor, vieno aquí sero, y trolera, dinxo al califa q'el
yera d' España 'l conquistaor.
Coló pe l'Andalucía la gatesca del
Corán acompañá d'on Xulián, que quinxo vernir de guía pa que
tala pillería fos de so patria 'l castigu, y aina súpio 'n
Rodrigu q'aballaba 'l sarracén fo a ver si yera daquién pa
torgar a l'enemigu.
o la fé nel Soberanu y llimpia l'alma de
mieu, salió 'n Rodrigu e Toléu co l' exércitu quistianu
p'atayar a l' afircanu y esfarrapalu o morrer. Tarek vieno a
to cuerrer a encloyar al rey n'un briete, y a la vera 'l
Guadalete armose la de coyer.
los tres dis de custión diba ya chando
'l quistianu la zancáina 'l mahometanu pa dai l'últimu
emburrión, poro entoncies la treición d' Oppes, llevando
consigu, pa saltar pe l'enemigu, a los fíos de Witiza, finxó
que fos la paliza pa la xente d'on Rodrigu.
muertu 'l rey y escorripíau l' exércitu
cuasi esfechu, esboroñóse d' afechu de los godos el reináu.
Entóncies Muza, enfotáu nel apavoriu quistianu, vieno a dar al
puelu hispanu sos leyes y relixón, y afincó 'n to la ñación,
sacante 'l suelu esturianu.
Desque la chusma d' Aláh escomenzó
la campaña pa rucar a costa 'spaña y matar fame atrasá, muncha
xente, apavoriá, fuxendo de los esmanes q'acullá los
monsulmanes facín en sin compasión, buscó paz y salvación nes
montañes esturianes.
Y mialma aciertanon bien con refunxase n'
Esturies; pos, les encríes múries y los tayos del tarrén,
torganon al sarracén, que n' aparencia enfiáu, non golió 'l
pueli suañáu por su agarfuñá codicia, y esveróse hacia Galicia
exando a Esturies a un lláu.
Poro iso non quíer icir que la
planta mohometana non triás tierra esturiana entremedies de
vienir daqui Alkhamah a combatir la biendita regulción; pos ta
fora de custión q' antes los moros finxéron ñal na costa,
cuando i dienon 'l mandu a Munuza 'n Xixón.
Non yeren los muestros güelos muncho
bonos d'ablayar (como ya fixén prebar a Roma y endemáis puelos
q'a 'spaña trixén esvelos) y al cuerrese l' envasor, lloñe d'
añerar pavor, xuntánonse na montaña pa efeinder con tó la saña
libertá, créncies y honor.
Natibles y refunxáos, n' amor y bon'
axuntancia, con fé 'n Dios y en so templancia, dimpuestos a
ser goráos pirmero que mangoniaos pe l' endespotismu ciegu del
infiel foscu y rastriegu, guarecín pe los cumbrales, hu
atopánon brigadales, cebera, paz y
sosiegu.
Poro fartos y en sin maña de vivir
como rebaños, y viendo al colar los años q' el periglu s'
alontaña, baxanon de la montaña, buscando meyores dis pe la
llana del payis, q' en menuncia escaciplánon, y a la postrera
añeranon n' el valle e Cangues d' Onis.
|
Yera Cangues un llugar muncho maxu: un
parayiso aonde 'l Dios dandosu quiso a los sos fíos guiar pa
que pudién soborgar la belleza y utros bienes q' El semara a
manes llenes n' isti suelu afortunáu y vién meyor el pecáu que
fos aguantar caenes.
D' escanda, fabes, vierdura, lleche,
fruta, gochu, pitu y cuanto 'l bon apetitu pu ' escueyer pa la
fartura, sobraba 'n Cangues bayura; y a l' empar que la
ruquera cuerrexaba la zapera, los encantos del llugar fac'ín a
l' alma oblidar les penes que carecier.
Anque 'n sana paz vivía,
dueñu de tierra y ganáu y al trabayu aforquiñáu, doliosu
ponque sofría so patria la tiranía, vió probecíu l' esturianu
so sentimientu
quistianu y amor a la llibertá, y díoi l'
arrebatiná d' alzas' es contra 'l tiranu.
P' allanzar e l' esafíu y fer traza de
lluchar, mienester yera atopar ente lo muncho escueyíu q'en
Cangues taba reuníu un home q'en sin esmayu pudiés cargar col
trabayu de capitaniar la xente, y hebo l' aciertu evidente de
dái l' mandu a Pelayu.
¿Quién yera Pelayu? Entá, sob' él miesmu
y so astendencia, los homes de lletra y cencia non tán na
corformidá; pos lo que dalgunu dá, nes sos fueyes emplentáes,
como ciertures prebáes per sabios hestoriaores, pa utros
munchos esquirtores ye falar a
monteráes.
Poro, fos d'altu copete, godu,
sobrín d' on Rodrigu, fíu de Fabila, tiestigu, como soldáu,
del moquete de la vera 'l Guadalete o un fuxíu de l' enterior,
fíu de modestu siñor, naide duda que Pelayu f 'home de fuelgos
y cuayu y de moros el terror.
Sonsañando la conseya del Rey Rodrigu y
Florinda, y co menos base ainda (poro 'l marmullu de vieya
priende, espánciase y retueya), cuerri 'n llibros la pastrana
de q' entró Pelayu 'n gana de regulcionar a Esturies desque
súpio les enxuries que i finxenen a la so hermana.
Diz que fó pe los cortexos de Munuza. ¡
Probetón!. De xuro taba 'n Xixón piescando na mar cangrexos, o
dáu a utros enredexos, cuando s' entamó 'l xaléu. En sin
munchu escacipléu nin apuxos de mollera, ¿non vieis n' isa
enxuriadera un cuentu d' al par del fúeu?
Ciegu 'l Walí al resplandor del so
encogurutamientu, coidó q' el llevantamientu non mierecía l'
honor d' emplegar el so valor, nin dengún propiu atrebutu, pos
golía poci frutu, y umbió a Alkhamah, so teniente, a homildare
a l' ensurxente y llambéi un bon trebutu.
N' efeutu; co mais soldaos que granos dan
de centenu ses dis de güe de tarrenu. mozos correchos,
trabaos, muncho bien apareyaos y fechos a pelear, salió
Alkhamah a bon trotiar pa Esturies, coidando arrechu q' abla
ya 'l puelu d' áfechu yera cueser y
cantar.
Anque bravu y enfotáu, coidó Pelayu
llocura dar la cara na llanura a un contrariu tan armáu como
crecíu y entrenáu, y ansí q' allegó la nueva de q' el moru
cerq'a esteba, fo abondo sabiu y pruente pa embosquíase co la
xente no cimero del Auseba.
Magar muyeres, vieyucos, niñinos y
esmanganiaos taben no pruno allugaos por bárdies, cloyos y
sucos, en montón, poro fartucos. los que yeren p' agarciar la
ferramienta y lluchar, finxánonse nes entráes de los montes y
encañes per hu se pudiés colar.
Ansina taba cuidiá la reciella
nonche y día; poro, al saber que tenía cerque l' enemigu ya,
dexó Pelayu emboscá so güeste pe les montañes que piesllen
baxu sos brañes el valle hu s' esmidia 'l Deva y encloyos' él
n' una cueva co los de máis fé y
redañes.
Daquisa cueva, furá n' un peñascu,
al ras d' un pandu, naide sabe cómo y cuandu, Covadonga era
llamá, y ansina llámen entá; ye la miesma soterrana onde la
piedá quistiana guarda 'nte ricos metalles la Virgen de les
Batalles: la piquiñina y galana.
En tala traza, a l' abrigu de la cueva,
castañeos, nügares y carbayéos, atrisben a l' enemigu y
prieparen so castigu, con fleches, mayos, sablones, flúndies,
fesories, picones... y con tantu mieu al moru como a la
nuviella 'l toru y el milán a los gurriones.
Tomando Alkhamah a miedrana y remusgu de
desnayu la retirá de Pelayu con to la xente esturiana, antainó
a triar la llana pa char la custión a un lláu; poro non vió 'l
condenáu q' el valle diba engostando y el so exércitu colando
ca viez máis encaxielláu.
D' argullu y enfotu ciegu, metió la tropa
tal par de l' Auseba, en sin suañar que tantu refalfu alluegu
diba trocase a' afuegu y allanció alli l' esafíu; y entós,
viéndolu cueyíu Pelayu xunta la oriella, entamó un'
agarradiella de pá y muncho siñor míu.
Tamién n' isti respentivu cuerre la xisma
a galopes; por arrúxase q' on Oppes, d' Alkhamah guía y
cautivu a Pelayu faló altivu p' aconseyai q' ablayara y al
xugu enfiel s' entregara; y hay quien so faladuría rellata de
carretía tal que si d' él la esclucara.
Si fó ansí, ye de xurar q'
oyó Pelayu 'l conseyu como agüeru d' esperteyu,o d' un
glayu 'l chirriasclar; pos ya dinxe q'
allegar l'árabe
yunta la
oriellay entamar l' agarradiella Pelayu , fó
'mpareyáo;y non dió man a recáo esde ontoncies la
reciella.
|
¡Qué diba a dar! ¡Bono taba pa estelase
y empapiar!Caún , firme 'n so llugar, en sin vagar
reflundiabaso 'l valle cuanto algamaba; y por si non
fón daquién pa salir del llánce bien, les fleches del
enemigu golvíense escontrasigual revotiar n' el
tarrén.
N' un ciarramicar los gúeyos, ansi 'l
rayu la prendiera, esblandiose la quimerata los
bardios y retueyoshu s'allugaben los vieyos. Llábanes,
tronchos y cañesrodánon pe les montañesen montón, a
entrambes manos, estrapallando afircanoscomo si fon
musarañes
Non tardánon n' abaxaral fondu
árboles enteros,q' argayando peñasquerosy bastiando al
rampuxarcuanto aportanben piescar,finxénon entá
mayorla matanza y el terrror; y los montes
semeyabenque se frañín y aparrabenpa entierrar a l'
invasor
Plasmatible, empapielláu, llocu de
tírri xitana, viendo que diba per llanay salía
tosquiláupel que cuntaba espantáu, entrói pe la
repentinaal moru la revexinad' entamar un
rampuxón, y engarbulláu n' un montónllanciose a la
remolina
¡Q' afurfugos... ¡Qué zapáes!...¡Q' arrampuxos y glayíos!... Milenta fócen
cueyíosde ca peñu; les coláestan de moros
entasquiaes: tos porfin n' entriepidezpa esguilá 'l
monte a la viez; mais to 'n baldre, pos aballaentós a
llover morralla,y el que non cuerri, pierez
Po si 'l ñubláu de cantera y lleña
q' abaxa 'l fonduentavía non fos abondup' nguruyar la
cuayera al moru y dái na mollera,el cielu, so sos
lloríaes, quinxo char un cuartu a espáes, pa bien de la
quistiandá, soltando la tempiestámáis gafa de sos
formáes.
Mil rellunos a l' empar les brunes ñubes
riesgaben, y mil rayos culiebraben, a la llonga, a to '
snalar, pa ceo caricoliar, escoplingáse del cielu y caláse
escontra 'l suelu, fumu y llampás gomitando y fendiendo o
amagúestando cuanto afallen n' el regúelu
Rebombaben los troníos arrespigando el
tarrén; el vientu, español tamién, esbaldiaba sos gufíos por
simes, quiebrás, plantíos, y los foscos ñubarrones chaben l'agua a golfarones, formando pe les pendientes de les montañes
torrentes, ríos, gúérfagos, rabiones.
Agua, troníos y vientu, col bulliciu
endegorriáu, armánon un mangoníau que finxó teme 'l momentu
postreru del firmamentu ente la xente d' Aláh; pos la
esturiana, enfotá en q' el cielu l' ayudaba, so furor
empareyaba col furor de la troná.
¡Repuñu! Entoncienes fo la gorda, la de
coyer, la de fuxir o morrer, la q' al miesmu Aláh plasmó y al
so porfeta engurrió. ¡Dios Santu!... ¡Virxen Debina!...
¡Q'espantá! ¡qué degúellina!... Xunta la que s' entameba,
lo primero semeyaba trebayu, caxigalina.
Si enentes cayín al llanu los tronchos a
cientenares, baxen agora a millares con rampuxu sobieranu, y
abaxa cuantu hay a manu arrede p' afuracar molleres,
estrapallar pances o funder banielles; y Alkhamah cuerri a
ciencielles plasmáu d'aquisti guerriar.
Al tiempu que la miedrana y l' apegu a
pelleya del llobu facán oveya, esmigayando la vana gallardura
monsulmana, espingortíau espantayu, pe la gúeste de Pelayu la
' speriancia probecía, y el maís enxende sintía emedrecései el
cuayu.
Mecíos co l' estruendor de la ñube y la
pelea. esclúquense per hu quiera quexamientos de dolor.
ronques bierrís de tierror, xuramientos, maldiciones y
menacies panfarriones; pos, pa la band' agarena, to yera a
postre pena, llércia, morte y sefocones
Vies ' un daquí esfarrapáu bax' un
tronchu de carbayu; utru tá inde n' un esmayu col cocorote
frañáu; xunta élli, utru estrapalláu nala ente sangre y
materia; acullá... ¡entá máis miseria!... calabres,
ñembros, felpeyos... ¡Onde quier s' echen los gúeyos atópase
una llaceria!
Calabres, tripos, cuayares, co los
caballos tundíos, apílense entremecíos, semeyando balagares;
los preseos melitares non resplándien al llimíu, to anda 'n
esbaldíu; y de sangre gorda y ñega, enllamuérgase la vega y
bermeyu abaxa 'l ríu.
A
A Alkhamah nunque i rustríu muncho bien
l' agarradiella pel valor y empuxadiella con q' el quistianu
antainó; poro, amigu, cuando vió tantu horror en sin vienganza
y q' algamó la matanza al tiniente Soleimán, xuró, maldixo ' l
Corán y a quien lu metió na danza.
Los que alendaben entá col cuerpu sanu y
correchu, como perdienen d' afechu la fé n' ayuda d' Aláh y escurrín que la corá, les armes y el
|
corazón non valín pa la ocasión, de les pates s' acordánon
y a les pates encargánon de buscar la salvación.
Pero ... ¡ay, probes! ... ¡Cuanta xera!
... Ciegos d' argollu al colar y de míeu al recular, non
vienon q' el llanu yera garabata ratonera q' ente montes los
cueyía, y al entamar la fuxía en tropel engarbullaos,
atopánense piesllaos, y en baldre buscan salía.
¡ Y q' espantayá entamó l' agarenu
acorraxáu! Yera un ferial esbocáu. Naide aparáu se quedó.
Dalgún, del plasmu, esmayó. Unos a utros rampuxáos, munchos
cayín embazáos pa máis non se llevantar ... Naide cuerrió en
sin triar calabres y esmatuxáos.
¿Coidais quiciás por vientura que tanta
xera y apuxu. tantu esmuergu y apauxu, tantu empapiellu y
pavura, tantu estrizu y frañaura, priciénon n' el esturianu
enyugamientu y aplanu, engurrios y patagúeyos? ¡Pos non,
siñor! Mil degüeyos finxo ' entá abaxando al llanu.
A daquisti, una llanciá a l' utru, un
estadoñazu; al d' ainde, un llabanazu; una espicha, al d'
acullá; daquel cái d' una porrá .... y en fin, n'un créu,
garabates fesóries, trientes, forcates, hachos, foces y
cuchielles esmigayen los infielles q' entá ximielgen les pates
En sin embargu, dalgunos n' el
tracamundiu, atopánon la cuelaera y llogránon escolingase per
unos senderos llongos y prunos, q' ente peñes y argamales
culiebren mil andurriales pa escontra de Santandier, y
esclucándo estallecer entá cerque la foguera, ca viex dá máis
carendera y máis ios pruye cuerrer
Poro ¡hay Dios! taba escrebíu, quinxo 'l
Cielu, pa ' scarmientu del que Y ñega acatamientu y Lu enrita
ensorbieciu, que, de tantu resplandíu de llances, chuzos y
espás, de tantu mozu, quiciás lo meyor de Morería y de tanta
xaca erguía nin escarripiu quediás.
Y al fuxir per un senderu muncho subíu y
empruncíu cabo 'l Deva 'nsangrientáu, y fechu entós un
folleru, mollescíu pe l' aguaceru, trianon con tal furor, q'
el tarrén, n' el retiemblor, esmorciellose de cuayu sepoltando
'l refugayu de l' altaneru invasor.
Callánon los rescampleos del troníu y el
ventoliar; ya non s' escluca xurar, nin ruxíos de preseos;
agora montes, peñeos, barrancones y encañaes sólu arretrañen
glayáes de vitoria y allegría y canciones a María, de ixuxús
coronáes
¡Cuántu alborozu y contentu rebullicía
pe l' altura! Ye freyesía, llocura lo q' atiza 'l sentimientu
quistianu n' aquel momentu. Bailen, blinquen t' al marasmu;
ximielguense, que da plasmu; tos vocinglen, tos trebayen, tos
la vitoria festeyen co mostrancies d' antusiasmu
A la postre, los tuyíos, vieyos, femes y
recielles dexen las escuendidielles p' acarraciar a sos fíos,
hermanos, padres, maríos y n' el trunfu .regorxáse. ¡Y 'ntós
ye 'l sopelexase! Asemeya l' allegriu tal si fos un esafíu a
cualu máis antroxáse.
Ye la folixa cortá p' afinoxase n' el
suelu y orrar en gracies al Cielu, que ios diés fuelgu y corá
p' abaxai la criesta a Aláh; y gúeltos a atochecer d'
allegramientu y placer, ploclámen con agasayu rey d' Esturies
a Pelayu. ¿Qué menos diben facer?
Quedoios q' estaferiar abondu a los
vienceores pa esconxurar los horrores d' una pieste y sepoltar
de muertos tantu millar. Y diz q' el Deva arristraba ente so
cuerriente brava, arriende dis y selmanes, máis calabres
monsulmanes que fierrás d' agua llevaba.
A Munuza ¡claro! aina cuerrió per Xixón
la fama de la derrota de Alkahmah y supio que, pa so ruína,
fos él ' afechu la egúellina, guañánonsei les coraes piensando
nes cibielláes q' enriba i diben vienir, y p' el monte, a bon
fuxir, fos con gaites estiempláes. .
Ansina acabó l' valor, l' argullu, la
gallardía, l' altiviez, la ñombradía y el puxu conquistaor q'
aquí trinxo l' envasor. Y ansina llogró Belay (como ellos
icín) cobrái la de Xerez por sos manes; que la paga 'n
Campomanes el q' en Payares la fái.
Co la vitoria esturiana, q' emplasmeció a
los ñacíos y a ' spaña egolvió sos bríos, esalboria la mañana
de la endependencia hispana, y Pelayu, a la berlonga, ye l'
esllabón que dellonga y añuda 'l tronu fináu n' el Gauadalete
al reináu q' escomienza 'n Covadonga.
|
